خانه » امر به معروف و نهی از منکر » غنچه های زندگی را نزنیم!

غنچه های زندگی را نزنیم!

غنچه‌های زندگی را نزنیم!

در طول زندگی همۀ رفتارها و عملکردهای کودکانمان مناسب و مورد رضایت ما نیست. حتی گاهی رفتارهایی از کوکانمان سر می‌زند که لازم است با آن برخورد جدی صورت گیرد؛ اما نکتۀ مهم این است که چگونه باید کودکان را از عملی اشتباه باز داشت؟ تنبیه به‌طور کلی مردود نیست. تنبیه در کنار تشویق اگر به‌موقع استفاده شود، باعث سوق‌دادن رفتار کودک یا نوجوان به مسیر صحیح، منطقی و جامعه‌پسند خواهد شد. در تربیت فرزندان، تنبیه باید در کنار تشویق انجام شود؛ به این معنی که وقتی کودک کار خوبی انجام می‌دهد، باید تشویق شود تا آن رفتار خوب را تکرار کند. تشویق، تقویت‌کنندۀ حالتی مثبت است؛ درمقابل، تنبیه از فعالیت یا رفتار بد، بازدارندگی ایجاد می‌کند.

تنبیه، در لغت به معنای آگاهانیدن، بیدارکردن، واقف‌گردانیدن به چیزی و آگاه و هوشیارکردن آمده است و در اصطلاح به عملی گفته می‏‌شود که لازمۀ آن آگاه و هوشیارکردن باشد (اکبری، ۱۳۸۷: ۸۶).

یکى از مسائل مهم و پیچیدۀ تربیّتى که اکثر پدران و مادران در آن دچار تردیدند، چگونگى مواجهۀ آنان با کارهاى نادرست کودکان است؛ به‌طورى‌که بیشتر اوقات، والدین متحیّر مى‌مانند که در مقابل خطاها و کج‌روی‌های فرزندان و روى‌برتافتن آنان از توصیه‌ها و راهنمایی‌ها چه واکنشى نشان دهند؟ اگر در مقابل کارهاى زشت و ناپسند آنان سکوت کنند، کودکان بر خطاهاى خود می‌افزایند و جسارت بیشترى پیدا مى‌کنند و اگر عکس‌العمل نشان دهند و فرزندان را تنبیه کنند، چه‌بسا که مشکلات دیگرى هم بیافرینند (محمدجواد طبسی، ۱۳۸۹).

اصول و شرایط تنبیه

اگر شرایط و اصول تنبیه رعایت شود، تا حدودی می‏توان گفت تنبیه مؤثر واقع خواهد شد. برخی از مهم‏ترین شرایط و اصول تنبیه مؤثر عبارت‌اند از:

مستحق تنبیه بودن

باید دید آیا کودک استحقاق تنبیه را دارد یا نه و لذا در مسائلی که معلوم شده باشد کودک مستحق تنبیه نیست، نباید تنبیه کرد. برای مثال اگر کودک بر اثر بی‏‌توجهی ظرفی را شکسته است، مستحق تنبیه نیست و اگر تنبیه شود، مؤثر نیست و گاهی اثر عکس دارد.

به‌اندازه‌بودن تنبیه

تنبیه نباید بیش از مقدار جرم و گناه باشد؛ حضرت رسول(ص) در روایت اسدبن‏وداعه پس از آنکه سه مرتبه از تنبیه نهی کرد، فرمود: «اگر تنبیه کردی، به اندازۀ گناه تنبیه کن». برای مثال اگر کودکی روی دیوار یا هر جایی از خانه را با وسیله‌ای خط کشید، نباید او را زد؛ بلکه ابتدا باید با او صحبت کرد و در مراحل بعدی در صورتی‌که باز هم کار خود را تکرار کرد، از روش‌های تنبیهی متناسب مانند: محروم کردن از بازی با اسباب‌بازی محبوب، قهرکردن و… استفاده کرد.

متناسب سن کودک باشد

اصل دیگر، رعایت سن است. برای مثال کودک خردسال دربرابر تنبیه، احساس بی‏‌پناهی می‏‌کند و این موجب واردآمدن صدمۀ روانی بر کودک است؛ لذا در تنبیه باید قوت بدنی، سن و شخصیت افراد را در نظر داشت. بهتر است برای خردسالان از شیوۀ قهرکردن و محروم‌کردن استفاده کنیم؛ چراکه در این سنین این روش‌ها مؤثرتر است. در کودکان بزرگتر، به علت قوت بدنی و آگاهی بیشتر، حتی می‌توانیم در صورت لزوم از شیوه‌های سخت‌تر تنبیه هم استفاده کنیم.

تناسب جرم و تنبیه

شرط تناسب، یعنی تناسب و میزان جرم با تنبیه هم باید رعایت شود. به‌دلیل مسئلۀ ناچیزی، کودک را نباید تنبیه کرد. برای مثال اگر کودک در برابر خواستۀ ما بر انجام کاری نافرمانی کرد، نباید از تنبیه بدنی استفاده کنیم؛ بلکه باید سعی کنیم با تذکر و آگاهی دادن یا تغافل این موضوع را حل کنیم. به نظر می‌رسد تنبیه بدنی آخرین راهکار تنبیهی است که والدین باید به آن فکر کنند.

رعایت عدالت

یکی از شرایط مهم، رعایت عدالت در تنبیه‌کردن است. هیچ‌گاه نباید کودک را به‌دلیل تشّفی خاطر خود یا برای انتقام‌‏جویی تنبیه کرد؛ بلکه همواره باید صلاح کودک مدنظر باشد. برای مثال وقتی کودک کار خطرناکی انجام داد، نباید برای ترسی که در ما ایجاد شده، کودک را تنبیه کنیم؛ بلکه باید کودک را از خطری که متوجه اوست، آگاه کنیم و شیوه‌های تنبیهی ما بر این اساس باشد.

اکتفا به حداقل

آخرین اصل و شرط مهم، شرط حداقل است؛ زیرا هدف از تنبیه، آگاهی و اصلاح کودک است و وقتی هدف حاصل شد، دیگر تنبیه معنی ندارد. همین‌طور اگر پس از تنبیه کودک رفتار او اصلاح شد، دیگر نباید رفتار خلاف او را به رخ کشید و آن را بهانه‏‌ای برای تنبیه و سرزنش او قرار دهیم. همچنین تنبیه را نباید با خشونت و با ظرفیت حداکثر توان اعمال کرد؛ مخصوصاً اگر اعمال آن برای اولین‌بار و آن هم برای کودک باشد؛ زیرا این‌گونه تنبیهات زمینه را برای احساس بی‏‌پناهی کودک و درنتیجه فساد و گاهی تعدد شخصیت فراهم می‏کند و پیش از آنکه سبب هدایت و اصلاح شود، عامل بدبختی کودک خواهد شد (اکبری، ۱۳۸۷: ۸۶).

تنبیه ممکن است به روش‌های گوناگون انجام شود و منحصر به کتک‌زدن نیست؛ زیرا ترش‌رویى و اخم‌کردن هم نوعى تنبیه است؛ همچنان‌که محروم‌کردن کودکان از بعضی کارهای خوشایند و پرجاذبه نیز تنبیه دیگرى است (محمدجواد طبسی، ۱۳۸۹). تنبیه بدنی، ایجاد محدودیت و گرفتن اسباب‌بازی یا امتیازات خاص‌ (مانند تماشای برنامۀ تلویزیونی محبوب)، زمانی تنبیه تلقی می‌شود که مؤثر باشد. همچنین اگر بیش از حد از تنبیه استفاده شود، کودک به آن عادت خواهد کرد و تنبیه تأثیر خود را به‌تدریج از دست خواهد داد. برای تنبیه کودکان باید بلافاصله پس از انجام رفتار ناپسند از سوی وی، او را تنبیه کرد و آن را به تعویق نیانداخت (گاربر، ۱۳۹۲: ۳۷ و ۳۸).

بهترین راه‌حلى که مى‌توان در این مسئلۀ مهم و پیچیده ارائه کرد و از درس‌هاى تربیتى اسلام و اهل‌بیت(ع) است، اینکه حتّى اگر نیازى به تنبیه فرزندان باشد، آن‌ها را نزنید. آنان غنچه‌هایى بهشتى هستند که زندگى را شیرین کرده‌اند. در چنین مواقعى با آن‌ها قهر کنید؛ زیرا این عمل در روحیۀ کودک تأثیر به‌سزایى دارد و کودک احساس مى‌کند با قهرکردن پدر و مادر از او، گویى همۀ درها به روی او بسته مى‌شود؛ هیچ راهى جز دست‌کشیدن از کار اشتباه خود ندارد؛ پس مى‌کوشد از کارهاى زشت خود دست بردارد و از پدر و مادر یا مربى هم پوزش بخواهد؛ اما نباید قهرکردن خیلى طول بکشد؛ وگرنه بازتاب‌هاى منفى دیگرى در برخواهد داشت. امام موسى‌بن‌جعفر(ع) به یکى از یاران خود که از دست فرزندش به ستوه آمده بود و از دست او شکایت مى‌کرد، فرمود: «لاتضربّه واهجره ولاتطل؛ او را کتک نزن؛ بلکه با او قهر کن؛ اما خیلى طول نکشد.» روش اهل‌بیت(ع) بر این نبود که فرزندان خود را تنبیه بدنى کنند (محمدجواد طبسی، ۱۳۸۹).

یادمان باشد که قبل از اینکه به تنبیه کودک فکرکنیم، باید به تشویق کودک و تقویت رفتارهای بهنجار وی بیندیشیم.

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شد.خانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>